Bộ Tài chính đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư "Hướng dẫn kế toán đối với các tổ chức tham gia thị trường tài sản mã hóa trong giai đoạn thí điểm", đánh dấu bước đi quan trọng trong quá trình hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường tài sản số tại Việt Nam.
1. Tài sản mã hóa được phân loại thế nào theo chuẩn mực kế toán?
Theo dự thảo, Bộ Tài chính tiếp cận tài sản mã hóa trên cả hai trục: tham chiếu chuẩn mực kế toán quốc tế và bản chất pháp lý đã được Nghị quyết 05 xác lập.
👉 Về chuẩn mực kế toán quốc tế, tài sản mã hóa có thể được xem xét dưới 3 gốc độ.
Thứ nhất, trong trường hợp doanh nghiệp nắm giữ tài sản mã hóa nhằm mục đích mua – bán thường xuyên để sinh lời, như: sàn giao dịch tự doanh, nhà tạo lập thị trường hay doanh nghiệp giao dịch crypto, tài sản mã hóa có thể được phân loại là hàng tồn kho theo IAS 2.
IFRS đã có tiền lệ cho phép các “commodity broker-traders” ghi nhận hàng tồn kho theo giá trị hợp lý thông qua lãi/lỗ (FVTPL), và dự thảo cho phép áp dụng cách tiếp cận tương tự đối với hoạt động tự doanh crypto.
Thứ hai, về bản chất, thực tế có một số token có mang đặc điểm của công cụ tài chính, nhưng theo Nghị quyết 05, tài sản mã hóa không phải chứng khoán và không phải tài sản tài chính. Do đó, Bộ Tài chính loại trừ việc phân loại tài sản mã hóa theo IFRS 9.
Thứ ba, trong đa số trường hợp, tài sản mã hóa không phải tiền, không có hình thái vật chất nhưng có thể kiểm soát thông qua khóa riêng tư (private key), và có giá trị thị trường, vì vậy có thể được xem là "tài sản vô hình".
👉 Về bản chất pháp lý, theo Nghị quyết 05, tài sản mã hóa là tài sản số có tài sản cơ sở là tài sản thực, không phải tiền, không phải chứng khoán và không phải tài sản tài chính.
Việc lưu ký và giao dịch chỉ được thực hiện trên các nền tảng được cấp phép, giá trị được xác lập thông qua giao dịch thị trường. Với định hướng đầu tư rõ ràng, loại tài sản này được xếp vào nhóm "tài sản đầu tư phi tài chính".
Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính cho biết trong giai đoạn thí điểm, Thông tư kế toán sẽ đóng vai trò “khung hướng dẫn ban đầu”, dựa vào Nghị quyết 05, Chuẩn mực kế toán Việt Nam và chế độ kế toán doanh nghiệp. Các quy định này sẽ tiếp tục được rà soát, điều chỉnh và bổ sung khi thị trường vận hành và phát sinh các tình huống thực tiễn mới.
2. Đối tượng áp dụng?
Dự thảo Thông tư áp dụng đối với các tổ chức tham gia thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam trong thời gian thí điểm, bao gồm:
(i) Tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa (sàn giao dịch, lưu ký, nền tảng phát hành);
(ii) Tổ chức phát hành tài sản mã hóa;
(iii) Nhà đầu tư là tổ chức được thành lập và hoạt động theo pháp luật Việt Nam.
Với tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa, dự thảo quy định doanh thu từ hoạt động tổ chức thị trường giao dịch, lưu ký, cung cấp nền tảng phát hành được ghi nhận vào doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ theo chế độ kế toán doanh nghiệp.
Đối với hoạt động lưu ký, dự thảo nhấn mạnh nguyên tắc tách bạch tuyệt đối giữa tài sản của khách hàng và tài sản của chính doanh nghiệp cung cấp dịch vụ.
Các tổ chức phải mở sổ chi tiết theo từng khách hàng, từng loại tài sản mã hóa. Doanh thu được ghi nhận từ các khoản phí lưu ký, quản lý tài sản, chuyển giao tài sản mã hóa, quản lý tài sản ký quỹ và các nghiệp vụ liên quan khác. Đồng thời, doanh nghiệp phải theo dõi chi tiết các khoản phải thu từ khách hàng thông qua tài khoản “Phải thu khách hàng”.
Với hoạt động tự doanh tài sản mã hóa, dự thảo coi đây là nghiệp vụ có bản chất tương tự hoạt động kinh doanh chứng khoán.
Doanh thu, chi phí được ghi nhận như chứng khoán kinh doanh, đồng thời doanh nghiệp phải trích lập dự phòng rủi ro tương tự cơ chế áp dụng đối với công ty chứng khoán.
3. Phát hành token được hạch toán như hoạt động vay vốn
Đối với tổ chức phát hành tài sản mã hóa, Nghị quyết 05 xác định đây là doanh nghiệp Việt Nam hoạt động theo Luật Doanh nghiệp. Tuy chưa có quy định chi tiết về giao dịch thứ cấp, nhưng theo quan điểm của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, khoản tiền thu được từ hoạt động phát hành token phù hợp để ghi nhận là nợ phải trả.
Theo đó, dự thảo Thông tư quy định hoạt động chào bán, phát hành tài sản mã hóa được hạch toán tương tự hoạt động vay vốn của doanh nghiệp, căn cứ vào bản chất kinh tế của giao dịch thay vì hình thức pháp lý của token.
4. Nhà đầu tư tổ chức: Hạch toán như đầu tư tài chính
Đối với nhà đầu tư, do giới hạn của pháp luật kế toán hiện hành, dự thảo chỉ hướng dẫn kế toán cho nhà đầu tư là tổ chức trong nước.
Theo đó, việc mua – bán tài sản mã hóa trên các nền tảng được cấp phép được hạch toán tương tự hoạt động đầu tư tài chính, đồng thời căn cứ vào mục đích nắm giữ (ngắn hạn, dài hạn, kinh doanh hay đầu tư) để lựa chọn phương pháp ghi nhận phù hợp.
